Кастусь Тарасаў: Нам застаецца адзін тапонім - «Беларусь»

2009 12 27

Нядаўна мая цётка перанесла інсульт. Выпісаўшыся з больніцы, яна замест звыклай рускай мовы загаварыла па-беларуску. Цётка трымаецца беларускай мовы. У дзяцінстве яе маці і ўсё яе сябры гаварылі па-беларуску, і зараз нейкі нерв саскочыў, і яна, хоць і ведае рускую мову, не можа нічога вымавіць на рускай мове.

Яе сын, інжынер у праектным бюро, разумеў беларускае мову, але пасля школьных урокаў беларускай мовы гаварыў толькі па-руску. Ён растлумачыў, што маці знаходзіцца ў замутнёным розуме, і не трэба ў яе пытацца, чаму яна кажа па-беларуску. Усё з цягам часу прыдзе ў норму. І яе ўнучка, якая скончыла школу, упэўненая, што беларуская мова гэтая часовая цяжкасць, і бабуля праз месяц-іншы загаворыць, як заўсёды, па-руску.

Словы пра саскочаны нерв, прымусілі мяне ўспомніць брыгадзіра Курылу, з якім я працаваў у юнацтве. Ён быў апраўданы пасля смерці Сталіна, правёў ў лагеры 12 гадоў ва ўмовах рускамоўнай дысцыпліны. Гэты Курыла ў 1966 году цяжка захварэў на запаленне лёгкіх, і таксама пачаў гаварыць па-беларуску. Ён жыў у Новаельне, там гэта нікога не здзіўляла, а дзівіла іншае - чаму ён да хваробы гаворыць па-руску? Усё меркавалі, што пад уплывам высокай тэмпературы ён забыўся, як на рускай мове "грошы"або "праца".

У нашым пад'ездзе жыла пажылая жанчына, школьны выкладчык хіміі. У яе памёр муж, і вось яна, адпакутаваўшы, загаварыла беларускай трасянкай. Усё за спіной дзівіліся, але ў вочы ніхто не спытаў, - можа, яна так смуткуе, калі ў яе памяць забрала на рускую мову. Дырэктар школы дала ёй тыднёвы адпачынак і пажадала, каб яна пайшла да доктара. Дактары, як звычайна, сказалі, што ёй дапаможа гліцын, серміён, а таксама валяр'янка. Праз тыдзень яна размаўляла па-руску, як усё астатнія настаўнікі.

Кожны з нас можа ўзгадаць хоць бы некалькі выпадкаў, калі пажылыя людзі ў выпадку цяжкай хваробы, выхаваныя ў вёсцы або ў горадзе з беларускім ужыткам, вяртаюцца да роднай мовы. На іх няма ціску з боку таварышаў, ад іх нічога не патрабуе ўлада, маладыя сваякі лічыць, што іх розум пакаламуціўся і трэба іх аставіць са сваімі ўспамінамі - стары што малы, тут нічога не паробіш.

Сітуацыя з беларускай мовай змянілася, калі ў кожную хату прыйшло тэлебачанне. Пачалася масіраваная атака рускай мовы на беларускага слухача. Ва ўмовах штодзённага слухання рускай мовы ў пераважнай большасці беларусаў развілася руская сістэма мыслення.

Мы зараз сталі краінай, на якую нацэленыя мінулыя зоркі расійскай эстрады. Задорнаў, Каралёва, Шуфуцінскі, Жванецкі, Валерыя і г.д. ездзяць па абласных цэнтрах і гледачы марнуюць вялікія грошы, каб на іх паглядзець. Акрамя лічаных перадач па культуры, усё астатнія - эканоміка, навука, прамысловасць, мытная справа, войска, міліцыя - падаюцца толькі ў на рускай мове. Калі дадаць да гэтага яшчэ дакументацыю - ад рахункаў за кватэру да ўрадавай - і помнікі, якія ўсё пішуць па-руску, то Беларусь адпавядае мініяцюрнаму злепку з Расіі.

Зараз краіна дасягнула таго ўзроўня па ўсёабдымным веданні і ўжыванню рускай мовы, аб якім паўтара стагоддзі назад марылі віленскія генералы Назімаў і Мураўёў. Адна з Расіяй краіна, адзін спосаб кіравання моўнай культурай. Нам застаецца адзін тапонім - «Беларусь» з дадаткамі «незалежная» і«самастойная». У ёй жывуць мільёны зрусікафаных простых людзей, якія цураюцца беларускай мовы, наверсе - трыста ці чатырыста чалавек зрусікафанай ўлады, якая ганарыцца гэтым.

Хутка нам будзе не заспець нікога, хто нават па старасці гадоў або ў выніку інсульту стане гаварыць на роднай мове.

Кастусь Тарасаў